مدیریت زمان و مدیریت علوی :

لحظه‌های گرانبهای زندگی که مجموعاً عمر آدمی را تشکیل می‌دهند ، دارای ارزشهای فراوانی می‌باشند که توجه و آگاهی و بهره‌برداری صحیح و مناسب از آنها ، موجبات رشد و تعالی را فراهم می‌سازد و غفلت از آنها ، خسرانی عظیم دربردارد و بنابر فرمایش مولای متقیان علی(ع) ، « از دست دادن فرصتها ، مایه غم و اندوه است»[1] .

و چه زیبا سروده است شاعره بزرگ ایرانی ، پروین اعتصامی که :

گوهر وقت بدین خیرگی از دست مده                               آخر این عمر گرانمایه ، بهایی دارد[2]

هیچ انسانی از وقت و زمان ، بی‌نیاز نیست و چه بسیارند انسانهایی که از کمبود وقت می‌نالند و دلیل بی‌توجهی به بخشی از امورات زندگی را کمبود وقت می‌دانند. هر چه سطح مسئولیت فرد وسیعتر باشد به همان نسبت نیاز او به وقت بیشتر است زیرا مدت شبانه‌روز برای همه یکسان است و طبیعی است یک مدیر که با اقسام گوناگون کارها و انواع سلیقه‌ها و توقعات روبروست ، برای پاسخگویی در حیطه مسئولیتش ، بیشترین نیاز را به وقت و زمان دارد لذا آشنایی با فنون « مدیریت زمان » که در واقع روشهای بهره‌گیری و استفاده از زمان به بهترین وجه را تعلیم می‌دهد ، برای کلیه مدیران لازم و ضروریست . اساس مدیریت زمان ، استفاده مؤثر و بهینه از وقت است و این امر مبتنی بر فرآیند برنامه ریزی می‌باشد که شامل مراحل زیر است[3]:

1-   تعیین دقیق کارهایی که باید در مدت زمانی مشخص (مثلاً یک روز) انجام شود .

2-   اولویت بندی کارها به ترتیب اهمیت لزوم و انجام زودتر آنها .

3- مشخص نمودن اقدامات لازم برای انجام هر کار و تعیین زمانی که صرف انجام آن کار می‌شود . 

4-   زمان بندی وقت خویش برای انجام هر کار با توجه به اولویت تعیین شده .

5-   انجام هر کار در موعد مشخص خویش به ترتیب اولویت .

با انجام مراحل مذکور، می‌توانیم از زمان خویش بیشترین استفاده را بنماییم و آنگاه باور می‌کنیم که برای انجام تمام کارها وقت داریم.

 در مدیریت اسلامی به ویژه در مدیریت علوی ، تأکیدات فراوانی درباره استفاده بهینه از فرصتها و وقتها شده است که احادیث و بیانات زیر تنها مشتی از خروار است :

ـ فرصتها زود از دست می‌روند و دیر بازمی‌گردند «امام علی (ع)»[4] .

ـ فرصتها همچون ابر می‌گذرند پس هنگامی که فرصت نیکویی یافتید ، از آن استفاده کنید« امام علی (ع)»[5].

ـ لحظه‌ها ، عمر را درمی‌نوردند « امام علی (ع)»[6].

ـ شب و روز از تو چیزی می‌گیرند (عمر) پس تو نیز از آنها بهره ببر « امام علی (ع)»[7].

ـ کسی که فرصتها را غنیمت شمارد ، از غصه‌ها ایمن گردد « امام علی (ع)»[8].

ـ از دست دادن فرصتها در وقت امکان ، حماقت است « امام علی (ع)»[9].

ـ فرصتها ربودنی است ، باید آنها را غنیمت شمرد « امام علی (ع)»[10].

مطالعه در سیره رسول اکرم (ص) و ائمه اطهار – سلام ا… علیهم اجمعین – نیز به خوبی بیانگر این حقیقت است که آن بزرگواران در تمامی امور خویش منظم بوده و هر کار را دقیقاً به وقت خودش انجام می‌داده‌اند و از واگذاری امور به فردا به شدت پرهیز می‌کرده‌اند. چنانچه امام علی (ع) در عهدنامه خود به مالک می‌فرمایند : « کار هر روز را در همان روز به انجام برسان که هر روز را کاری است . بهترین وقت هر روز و بزرگترین بخش آن را مخصوص آن کن که به خدا بپردازی ، هر چند که اگر در اوقات دیگر نیز نیت پاک کنی و توده مردم از آن نیت پاک در آرامش و آسایش باشند ، همه آن اوقات در راه خدا به کار رفته است»[11].

چنانچه ملاحظه می‌گردد در این بیان ارزشمند ضمن اینکه به انجام هر کار در وقت خویش توصیه شده ، عبادت خداوند در درجه‌بندی فعالیتها از دیدگاه امام ، در اولویت قرار دارد و امام توصیه می‌کند که بهترین و بیشترین وقت را بدان اختصاص ده . سپس با توضیحی که در مورد نیت انجام کار می‌فرماید ، خاطر نشان می‌کند که کار روزانه نیز می‌تواند نوعی طاعت و عبادت باشد ،‌اگر با نیت پاک و در جهت رضای الهی باشد .

امام همچنین در مورد انجام هر کار به وقت خود ،به مالک می‌فرماید : «مبادا هرگز در کاری که وقت آن نرسیده ، شتاب کنی، یا در کاری که وقت آن رسیده ، سستی ورزی… تلاش کن تا هر کاری را در جای خود و در زمان مخصوص به خود انجام دهی»[12].

چنانچه گفته شد یکی از عناصرمهم مدیریت زمان که نقش بسیار مهمی در بهره‌وری از زمان دارد «برنامه ریزی» است . بنابه تعریف ،

برنامه ریزی عبارتست از اتنخاب راه و روش مناسب برای بهتر رسیدن به هدف و یا تدوین و تعیین فعالیتهایی که باید در محدوده راهها و در چارچوب روشهای مشخص شده انجام پذیرد تا نیل به هدف را میسور سازد[13].

از آنجا که اسلام ، دینی جامع و کامل است و سعادت انسان را در دنیا و آخرت مدّنظر دارد ، به شدّت به برنامه ریزی معتقد است و اگر بگوییم «دین اسلام» جز برنامه‌ای برای تکامل و رستگاری نیست ، سخن گزافی نگفته‌ایم . لذا می‌بینیم که در اسلام برای تمام امورات زندگی (از گهواره تا گور) دستور و برنامه تدوین شده است و در هیچ امری، مسلمانان را حیران و سردرگم نگذاشته است .

امام علی(ع) ، خود در آغاز حکومت خویش ، طی خطبه‌ای قرّاء[14] ، برنامه حکومت خویش را به مردم اعلام نمود و آنگاه که مالک اشتر را به عنوان والی سرزمین مصر ، انتخاب نمود نیز برنامه‌های مهم حکومتی او را چنین بیان می‌دارد : «جمع‌آوری خراج و مالیات ، نبرد با دشمنان ،‌ اصلاح امور مردم و آبادانی شهرها و روستاها»[15].

لذا می‌بینیم که در مدیریت علوی نیز «برنامه ریزی» نقش بسیار مهم و اساسی دارد وپایه و مبنای مدیریت زمان و تخصیص وقت ، منابع و امکانات می‌باشد .

امام ، حتی به تمامی مؤمنان توصیه می‌نماید که «برنامه روزانه» برای خود داشته باشند و آن را چنین پیشنهاد می‌نماید : «مؤمن بایدشبانه‌روز خود را به سه قسم تقسیم نماید :

 زمانی برای نیایش و عبادت پروردگار، زمانی برای تأمین هزینه زندگی و زمانی برای واداشتن نفس به لذتهایی که حلال و مایه زیبایی است»[16].

لازم به ذکـر است زمانـی یک فرد می‌تـواند به چنیـن برنامه متعـادل و متکاملی عمل نماید که به مدیریت وقت خویش بپردازد و در

پرداختن به امور ،‌ افراط و تفریط نکند و همچنین پرداختن به امور جزیی وبی‌اهمیت، او را از امور اصلی و مهم بازندارد . امام علی (ع) در این مورد می‌فرماید : «کسی که به امور زاید بپردازد ، امور مهم و مورد آرزوی خود را از دست می‌دهد»[17].

در جای دیگر فرموده‌اند : «آنچه که به تو مربوط نیست، رها کن و به امور مهمی که مایه نجات توست بپرداز»[18].

لذا رعایت قاعده اهّم و مهم و پرداختن به امور اهّم پیش از امور مهم از تکنیکها و روشهای مدیریت زمان می‌باشد و در بهره‌وری از وقت بسیار مؤثر و کارساز است . همچنین یکی دیگر از تکنیکهای مدیریت زمان، «حسابرسی از وقت» می‌باشد . هر شخصی مکلّف است که در پایان هر روز بیندیشد که امروز ، وقتش را چگونه و در چه امری صرف کرده است ؟ و آیا به برنامه‌ای که از پیش طراحی نموده بود عمل کرده است یا خیر ؟ چنین رویکردی سبب کشف علل اتلاف وقت و تصمیم‌گیری برای مدیریت بهتر بر وقت و زمان می‌گردد و سرانجام به بهینه‌سازی اوقات برای انجام امور مهم و ضروری منجر خواهد شد .